Nieuws

Vertaalslag 2019: Het gewicht van woorden

16 maart 2019

Door Katja Keuchenius
Dat woorden soms zwaar wegen op de gemoederen, bleek deze week in de Tolhuistuin tijdens de Vertaalslag 2019. De emoties liepen hoog op over de vraag: moet je je als vertaler aanpassen aan de politieke gevoeligheden van de tijd waarin je leeft?

De voorzichtigste mening van die dag komt van spitsafbijter Gert Jan Geling. De theoloog schreef het boek Over politieke correctheid en legt uit dat daar een dogmatische en conformistische variant van bestaat. De eerste komt voort uit ideologie, de tweede uit de angst om buiten de boot te vallen. Vooral vanuit die laatste angst moeten vertalers volgens Geling niet te veel onwelgevalligheden corrigeren. “Is het haalbaar om te vertalen met continu een politieagent op je schouder?” vraagt hij het publiek. Hij denkt zelf van niet en is blij dat ook de Bijbel daar vaak aan ontsnapt is. Een vertaler moet woordgebruik volgens Geling alleen ‘corrigeren’ als dat gebeurt vanuit de oprechte politieke overtuiging dat de samenleving daar beter van wordt.

Die oprechte overtuiging heeft de volgende spreker, Ingrid van Alphen, maar al te duidelijk. De taalwetenschapster herinnert de zaal eraan dat de vraag of taal bewust moet worden aangepast aan de samenleving verre van nieuw is. In 1983 stond het onderwerp al op de politieke agenda. PvdA’er Elske ter Veld reageerde toen dat iemand die denkt dat de samenleving kan veranderen door de taal te veranderen, lijkt op een haan die denkt dat de zon opkomt omdat hij kraait.

Man-achtigen of vrouw-achtigen
Maar taal heeft wel degelijk invloed op de samenleving, denkt Van Alphen. Daarom vindt ze het belangrijk om met ‘inclusief’ woordgebruik te vertalen. De zelfverklaarde feministe geeft de recente taalaanpassing van NS als voorbeeld. De spoorwegmaatschappij spreekt zijn of haar reizigers niet meer aan met ‘dames en heren’, maar met ‘beste reizigers’. Goedbedoeld of niet, volgens Van Alphen is dat een achteruitgang. Waar ‘dames en heren’ nog twee uitersten aanspreekt en alles wat daartussen valt op de schaal van ‘man-achtigen en vrouw-achtigen’, zoals Van Alphen het verwoordt, gooit de term ‘reizigers’ de vrouw en alle andere niet-mannen met het badwater weg. Reiziger is immers geen neutrale, maar een mannelijke term. “Suggereer met je woordgebruik nooit dat de ene of andere sekse de norm is”, drukt de wetenschapster de vertalers op het hart.

De meningen worden nog scherper in de paneldiscussie tussen poëzie-vertaler Nisrine Mbarki, twee van de oprichtsters van feministische uitgeverij Chaos en vertaler Harm Damsma, bekend van zijn door de uitgever gecorrigeerde vertaling van James Baldwins Niet door water, maar door vuur. Van correcties in woordgebruik is vertaler Mbarki niet vies. Ze herschikte en redigeerde de Arabische dichtbundel Neem dit lichaam van Fatena Al-Ghorra flink en paste hier en daar zelfs titels aan. “Zogenaamd ‘grote’ woorden, zoals ‘zwaarte’ en ‘leven’, zijn in het Arabisch heel gebruikelijk, maar kunnen Nederlandse lezers laten struikelen of afhaken.” Die titels verving ze daarom door andere woorden die ze uit de gedichten haalde. Dat deed ze overigens alleen omdat ze dat met de Palestijnse dichteres zelf kon bespreken. Zonder die mogelijkheid had ze de dichtbundel waarschijnlijk niet vertaald.

Generaties en huidskleur
Hoe anders ging Damsma te werk. Dat hij in zijn vertaling de term ‘negro’ conservatief met ‘neger’ vertaalde, heeft alles te maken met de tijd van verschijning van het originele boek, legt hij uit. In de jaren vijftig had Baldwin het over ‘negro’ omdat dat destijds gebruikelijk was. Tien jaar later was dat veranderd en gebruikte ook Baldwin het woord ‘negro’ niet meer in zijn publicaties. Die historische verandering wilde Damsma niet wegpoetsen, evenmin als de nu achterhaalde ‘prekerige breedsprakigheid’ van Baldwin of het onderscheid tussen de termen ‘negro’ en ‘black people’, allebei gebruikt in zijn boek. Damsma had de opdracht nooit aangenomen als hij wist dat de uitgever hechtte aan een politiek correcte vertaling anno 2018. Dit ontdekte hij pas toen hij al lang bezig was. Conclusie van zowel Damsma als de aanwezige vertegenwoordiger van de uitgeverij: bespreek dit soort kwesties op tijd.

De drie jongere vrouwen aan tafel, van wie uitgeefster Sayonara Stutgard zichzelf als ‘zwart’ omschrijft, wijten de keuze van Damsma aan zijn leeftijd en huidskleur. Mbarki benadrukt dat volgens haar niemand onder de veertig het nog in zijn hoofd zou halen het woord ‘neger’ te gebruiken. Stutgard biedt zich spontaan aan als meelezer om gevoeligheden die Damsma als witte man zelf waarschijnlijk niet ziet voortaan op tijd uit zijn vertalingen te vissen. De inhoudelijke tegenwerpingen vliegen fel over tafel, maar Damsma en Stutgard wisselen wel mailadressen uit.

Vertalers op het boekenbal
Dan wordt de aandacht verlegd naar een ander onderwerp: de altijd weer spetterende afwezigheid van vertalers op het Boekenbal. De stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) krijgt er vanavond de Vertaalduivel voor uitgereikt. Als Eveline Aendekerk als kersverse directeur – “Directrice!” verbetert ze zelf – naar voren wordt geroepen, bekent ze dat ze zich in eerste instantie verheugde over de prijs. “Totdat ik ontdekte dat het om een standje ging.” Dat vindt ze onterecht, omdat ze al vóór die bekendmaking in gesprek was met het Nederlands Letterenfonds om ook vertalers uit te nodigen voor het Boekenbal. Titiano Perez, directeur van het Letterenfonds, staat op om dit te bevestigen en zegt toe dat er dit jaar ‘zeker zes!’ – gegnuif uit de zaal – prijswinnende vertalers op de gastenlijst komen. “Eigenlijk verdienen we dus een engel”, hint Aendekerk op de omgekeerde prijs voor volgend jaar.

Die Vertaalengel gaat nu eerst naar VertaalVerhaal.nl, dat al sinds 2012 verhalen van vertalers verzamelt, bewaart en deelt. Dat alles zonder geld, benadrukt Frank Lekens in zijn dankwoord. Daarbij houdt hij bij elke vertaalde titel die hij noemt als een volleerd marktkoopman het betreffende boek omhoog met vermelding van het altijd weer aantrekkelijke prijskaartje. De gewonnen troffee zonder bijbehorend geldbedrag vindt hij wat dat betreft wel toepasselijk. Op de website van VertaalVerhaal vind je overigens ook een doneerknop, sluit hij zijn speech af. Opgelucht lacht het publiek de spanning uit de lucht.

> Bekijk de foto’s!