Nieuws

Vertaalslag 2018: Zijn of (niet) vertaald zijn – Shakespeare in het Nederlands

29 maart 2018

Shakespeare is geen halve heilige, zo blijkt tijdens de Vertaalslag 2018 op 26 maart in de Tolhuistuin. Ton Hoenselaars, Smita James en Tom Lanoye laten zien dat Shakespeares taal anno 2018 nog altijd gromt, zingt, grauwt en zucht – en daarmee blaakt van levenslust.

Het lijkt wel een godsdienstoorlog. Dat dacht Ton Hoenselaars toen hij zich in de jaren zeventig begon te verdiepen in de Nederlandse vertalingen van Shakespeare. Als reuzen in een schilderij van Francisco de Goya smeten de vertalers elkaar woordenboeken naar het hoofd. Hoenselaars, auteur van het vorig jaar verschenen boek Shakespeare forever!, stond erbij en verbaasde zich. Misschien kwam het door het relatief kleine Nederlandse taalgebied? Misschien dat verschillende vertalingen elkaar daardoor sneller bijten dan bijvoorbeeld in Duitsland? Met een gevoel van opluchting zag hij Heiner Müller eind jaren zeventig met zijn Hamletmaschine een lans breken voor bewerking in plaats van vertaling. Een vrijmoedige benadering die Tom Lanoye en Luk Perceval twee decennia later zouden oppakken door Shakespeares koningsstukken naar de toenmalige Belgische context te vertalen – en dus te bewerken. Ronkende nationalisten, Marc Dutroux en koning Boudewijn klinken heel naturel door in Shakespeares universele thematiek. De bewerkingen zetten aan tot nadenken, aldus Hoenselaars, geen wonder dat ze inmiddels volledig salonfähig zijn geworden.

Vervolgens vraagt ‘ritmische redenaar’ Smita James aandacht voor Shakespeare als dichter. Ze draagt haar favoriete gedicht van de auteur voor, Sonnet 30: ‘When to the sessions of sweet silent thought / I summon up remembrance of things past…’ Om er vervolgens met haar eigen woorden een eigentijds antwoord op te formuleren: ‘Is our moon to blame for the passing clouds leaving you broken pieces / Are my hunting arms soothing enough to ease your aching heart’s missing…

Dan betreedt Tom Lanoye het podium. Hij maakte vorig najaar nog furore met de reprise van zijn solovoorstelling Ten oorlog. ‘Hamlet is voor mij een soort doorgestudeerde punker,’ zegt Lanoye. Shakespeares personages en thema’s roepen bij hem meteen allerlei eigentijdse associaties op: een rijke bron die vier eeuwen later nog altijd onuitputtelijk lijkt. ‘Zijn drama is universeel. Je kunt je bij de heksen in Macbeth zonder meer afvragen: wie zijn de heksen van deze tijd? Zouden dat niet de opiniepeilers zijn, Maurice de Hondt en co?’ Lanoye benadrukt: hoe je ook tegen Shakespeare aankijkt, het vertrekpunt ligt bij zijn taal. Levende taal die vlees op de botten krijgt door middel van de dramaturgie. Hij voegt de daad bij het woord en brengt zijn shakespeareaanse verzen met suggestieve blikken, ademstokkende stiltes en (in het geval van weerwolvenjong Risjaar Modderfokker den Derde) zelfs wegstervend gehuil. Een overdonderende totaalervaring. Lanoye laat doorschemeren na te denken over een nieuwe Ten oorlog-tournee. Na afloop zeggen meerdere bezoekers van de Vertaalslag daar alvast reikhalzend naar uit te kijken.

Tot besluit van de avond reikt Auteursbond-voorzitter Maria Vlaar de Vertaalengel uit aan Ingrid Glorie. Glorie zet zich onvermoeibaar in voor de promotie van vertaalde Zuid-Afrikaanse literatuur en betrekt waar mogelijk vertalers bij haar werk, bijvoorbeeld tijdens de door haar geïnitieerde Week van de Afrikaanse roman. Haar Zuid-Afrikaanse leeskring in het Zuid-Afrikahuis trekt niet toevallig steeds meer bezoekers, onder wie flink wat vertalers. Reden om haar met de Vertaalengel feestelijk in de bloemetjes te zetten. Jurylid Rob van der Veer haalt enige persoonlijke herinneringen op aan zijn prettige samenwerking met Ingrid Glorie. Wie de Vertaalengel in actie wil zien, kan alvast het Festival voor het Afrikaans op 22 en 23 september in theater De Brakke Grond in zijn agenda zetten. Of een kijkje nemen in het zojuist geopende Vertaalatelier op de website Voertaal.nu.

Daarna zijn er opnieuw bloemen, een stemmig boeket voor de Vertaalduivel ditmaal. Ze worden uitgereikt aan de uitgever van Van Dale, onder meer vanwege de zeer forse prijsverhoging van de digitale woordenboeken die de redactie van Van Dale voor vertalers zo onmisbaar weet te maken. Uitgever Jaap Parqui zegt de aanleiding voor de Vertaalduivel goed te begrijpen. Ook hij betreurt dat het nieuwe abonnementsmodel van de woordenboeken ‘niet duurder, maar wel kostbaarder’ is geworden. Hij biedt alvast een lichtpuntje: bij de online Van Dale hoeft de gebruiker voortaan geen leeftijdsgegevens meer in te vullen.

Daarmee kwam een einde aan een mooie terugblik op vierhonderd jaar zijn of (niet) vertaald zijn. William Shakespeare bleek na vier eeuwen nog altijd geen betreurde heilige, maar – juist ook in vertaling – veelzijdiger dan ooit.

De Vertaalslag is een coproductie van de sectie Literair vertalers van de Auteursbond en SLAA. Foto’s door Mascha Jansen, www.maschajansen.nl. Overname alleen na schriftelijke toestemming van SLAA en Mascha Jansen.